Γενικές πληροφορίες για τη Βίντεο Τέχνη

Γενικές πληροφορίες για τη Βίντεο Τέχνη

Κείμενο: Μαργαρίτα Σταυράκη*

Προς τα τέλη της δεκαετίας του ’50, μια αμήχανη και περίπλοκη μορφή τέχνης αναδύθηκε στην Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Κάνοντας χρήση πολλών ονομάτων όπως «βίντεο τέχνη», «πειραματικό βίντεο»,  «τηλεόραση των καλλιτεχνών», «νέα τηλεόραση», ή ακόμα και «Guerilla TV», χρησιμοποίησε ως πηγή έμπνευσης της ένα μεγάλο εύρος καλλιτεχνικών κινημάτων, θεωρητικών ιδεών, τεχνολογικών επιτεύξεων και πολιτικού και κοινωνικού ακτιβισμού. Σε αυτή την εποχή της κοινωνικής, οικονομικής και πολιτιστικής αλλαγής, μεγάλο μέρος της νέας τέχνης ήταν μορφολογικά και πολιτικά ριζοσπαστικό. Οι καλλιτέχνες που δούλεψαν με το βίντεο αυτή την περίοδο ήταν ιδιαίτερα επηρεασμένοι από τα καλλιτεχνικά κινήματα και τις ιδέες του Fluxus, της Performance Art, της Body Art, της Arte Povera, της Pop Art, της Conceptual Art, της Μινιμαλιστικής γλυπτικής, της avant-garde μουσικής, του πειραματικού κινηματογράφου, του σύγχρονου χορού και θεάτρου και μια μεγάλη ποικιλία ετερογενών πολιτιστικών δραστηριοτήτων και θεωρητικών ιδεών. 

Από τη στιγμή που το βίντεο έκανε την είσοδο του στον κόσμο της τέχνης, αναπτύχθηκε ραγδαία ως ένα ανεξάρτητο μέσο. Όλες οι ποιότητες του βίντεο συμπεριλήφθηκαν και αναλύθηκαν. Για ένα αξιοσημείωτο αριθμό καλλιτεχνών αυτό ήταν και το σημείο εκκίνησης της δουλειάς τους. Εδώ δεν ήταν μόνο τα οπτικά στοιχεία όπως το χρώμα, το φως και το σχήμα που ήταν σημαντικά, αλλά και στοιχεία που είχαν να κάνουν περισσότερο με το περιεχόμενο της ζωντανής κινούμενης εικόνας,  το χρόνο και  το χώρο της στο βίντεο.

Η πρώιμη βίντεο τέχνη ήταν κυρίως μια αντίδραση στα μέσα μαζικής ενημέρωσης και ιδιαίτερα αυτό της τηλεόρασης.  Η βίντεο τέχνη και η τηλεόραση μοιράζονται την ίδια τεχνολογία, ιδιαίτερα όσον αφορά στο πώς οι τελικές εικόνες και οι ήχοι παρουσιάζονται και εκλαμβάνονται από το θεατή. Οι βίντεο καλλιτέχνες εκμεταλλεύτηκαν το κοινό αυτό στοιχείο για να ορθώσουν λόγο αντίστασης στη μονόπλευρη και χειραγωγούμενη επικοινωνία της τηλεόρασης και διατύπωσαν απαντήσεις σε συγκρίσιμη γλώσσα. Οι απαντήσεις αυτές εκτείνονταν, από μια άγρια αντιπαράθεση με τα μέσα, έως την παραγωγή μιας εναλλακτικής τηλεόρασης. Οι βίντεο καλλιτέχνες αναμόρφωσαν τις τηλεοπτικές εικόνες, προκάλεσαν τα πολιτιστικά στερεότυπα και δημιούργησαν αφηρημένες εικόνες βίντεο και avant-garde  ρεπορτάζ.

Από την δεκαετία του ’60 και μέχρι την δεκαετία του ’90 υπήρξε μια αξιοσημείωτη ανάπτυξη της ηλεκτρονικής και ψηφιακής τεχνολογίας. Η πρόοδος που σημειώθηκε μετέτρεψε το βίντεο από ένα ακριβό, ειδικό εργαλείο αποκλειστικά για τα χέρια των ανθρώπων της τηλεόρασης, των μεγάλων οργανισμών και των ινστιτούτων, σε ένα καταναλωτικό αγαθό στα χέρια των καλλιτεχνών. Ακόμα κι έτσι, όμως, η προσβασιμότητα των καλλιτεχνών στο μέσο και στις αναπτυσσόμενες δυνατότητες του, δεν ήταν η ίδια κάθε φορά. Ιδιαίτερα κατά το παρελθόν ίσχυαν δύο μέτρα και δύο σταθμά μεταξύ καλλιτεχνών της περιφέρειας και του κέντρου, ανάλογα με την προσβασιμότητα του κάθε τόπου στις νέες τεχνολογίες.  Όσο όμως το μέσο εξελισσόταν και οι μηχανισμοί διάδοσης του πολλαπλασιάζονταν, η βίντεο τέχνη μετατράπηκε από μια περιθωριακή δραστηριότητα αρχικά, και ένα προνομιακό μέσο στα χέρια καλλιτεχνών των ανεπτυγμένων χωρών αργότερα, σε ένα ιδιαίτερα διαδεδομένο μέσο της σύγχρονης τέχνης σε όλα σχεδόν τα μήκη και τα πλάτη της γης. 

Η βίντεο τέχνη έγινε λοιπόν ένα διεθνές φαινόμενο. Οι πρωτοπόροι καλλιτέχνες δεν δημιουργούσαν μόνο κάτω από διαφορετικές πολιτιστικές επιρροές, αλλά επιπλέον εισήγαγαν ιδέες και στάσεις πέραν των εθνικών ορίων τους, εμπλουτίζοντας και τροφοδοτώντας την ευρύτερη πρακτική των καλών τεχνών και οικειοποιώντας  ιδέες και προσεγγίσεις από άλλες επιστήμες και μέσα. Η βίντεο τέχνη ήταν έτσι πάντα μια μορφή τέχνης ανοιχτή να ενσωματώσει καθετί νέο και ενδιαφέρον.

Σημαντικός είναι και ο αριθμός των «υποκατηγοριών» που είναι χωρισμένη η βίντεο τέχνη. Εδώ επιλέγουμε να παρουσιάσουμε τις τρεις πιο βασικές:

- η βιντεοσκόπηση μιας δράσης, ενός κονσέρτου, ενός συμβάντος>

Το βίντεο γίνεται μάρτυρας, μια ζωντανή μνήμη που ενσωματώνεται στη δράση. Αυτές οι εικόνες που διαδίδονται σε πραγματικό χρόνο, πάνω στις οποίες μπορούμε να παρέμβουμε άμεσα, έχουν γοητεύσει πολλούς και έχουν παίξει καθοριστικό ρόλο στην ανάπτυξη της Art Corporel.

- το πειραματικό βίντεο (ή μορφικό βίντεο)>

Το βίντεο κατέφυγε αρχικά στην ηλεκτρονική επεξεργασία της εικόνας, έπειτα σε εικόνες που παράγονται εξολοκλήρου από ηλεκτρονικό υπολογιστή. Το πειραματικό βίντεο ασχολείται κυρίως με το ίδιο το μέσο και τις δυνατότητες που αυτό παρέχει κάθε φορά.

- οι εγκαταστάσεις  βίντεο>

 Το βίντεο μεταφέρεται σε γλυπτά-βίντεο περιβάλλοντα, που χρησιμοποιούν συχνά πολλά μόνιτορ συνδεδεμένα με αντικείμενα τελείως άλλης τάξης. Οι εγκαταστάσεις αυτές, που ονομάζονται «κλειστού κυκλώματος» (όπου περιλαμβάνεται και ο ίδιος ο θεατής) ή απεναντίας «πολυκάναλες» με μετωπική ή διάσπαρτη θέαση, εξαρτώνται τόσο από το υλικό, όσο και από τις προθέσεις του καλλιτέχνη. Εμπεριέχουν όμως πάντα έναν προβληματισμό πάνω στο χρόνο, το χώρο και την ίδια την κίνηση που προσιδιάζει το βίντεο. 

Πρωτεργάτες της βίντεο τέχνης θεωρούνται οι Nam June Paik και Wolf Vostell, η Steina  και ο Woody Vasulka, ο Vito Acconci, ο John Baldessari, η Joan Jonas, ο Bruce Nauman και άλλοι. Ενώ μια δεύτερη γενιά βίντεο καλλιτεχνών είναι οι  Matthew Barney, Bill Viola, Gary Hill, Steve McQueen, Sam Taylor-Wood, Pipilotti Rist και άλλοι.

Βιβλιογραφία

-A History of Video Art/ The development of form and function> Chris Meigh-Andrews

-Illuminating Video/An Essential Guide to Video Art> Doug Hall and Sally Jo Fifer

-www.wikipedia.org

*Η Μαργαρίτα Σταυράκη είναι εικαστικός και επιμελήτρια του Festival Μηδέν

Peter Campus,Performance/ Audience/Mirror	Joan Jonas, Organic Honey’s Visual Telepathy	Nam June Paik, TV Cello

	Bill Viola, Six Heads	Matthew Barney, The Order, Cremaster Cycle

Πηγή: http://www.festivalmiden.gr/textslinks/Margarita_Stavraki_Genikes_Plirofories_gia_tin_video_techni_2007.htm

Tι είναι η Βιντεοτέχνη;

Tι είναι η Βιντεοτέχνη;

Από την πρώιμη καταγραφή εικαστικών δράσεων στον Άντι Γουόρχολ, τον Μπιλ Βαϊόλα και τη σύγχρονη τεχνολογία

της Γιούλας Παπαδοπούλου*

Το οικείο σε όλους μας βίντεο (γνωστό στους περισσότερους σαν συσκευή οικιακής ψυχαγωγίας) αποτέλεσε και αποτελεί (σε ψηφιακή πλέον μορφή) σημαντικό εργαλείο εικαστικής δημιουργίας και έκφρασης από τις τελευταίες δεκαετίες του 20^ουαιώνα μέχρι σήμερα. Η λεγόμενη βιντεοτέχνη (video-art) κατακλύζει στις μέρες μας τις εκθέσεις, τα μουσεία και τις διοργανώσεις τέχνης διεθνώς, αποκτώντας όλο και πιο περίοπτη θέση στην παγκόσμια καλλιτεχνική παραγωγή, στην αγορά της τέχνης και στη συνείδηση του κοινού. Τι είναι όμως η βιντεοτέχνη; Και ποιες μορφές παραγωγής βίντεο συμπεριλαμβάνει;

Ο όρος «βιντεοτέχνη» χρησιμοποιείται για να δηλώσει την πρωτότυπη παραγωγή καλλιτεχνικών έργων που έχουν συλληφθεί ειδικά για το βίντεο ως μέσο. Σαν μορφή τέχνης, ακολουθεί τις αρχές και τα στάδια της δημιουργικής διαδικασίας που χαρακτηρίζουν όλες τις παραδοσιακές -και περισσότερο οικείες στο θεατή- μορφές τέχνης (ζωγραφική, γλυπτική κλπ). Από τεχνικής σκοπιάς, όμως, το μέσο διαφοροποιείται αισθητά, μια και πρόκειται για μια μορφή τέχνης που δε βασίζεται (όπως η ζωγραφική ή η γλυπτική) στη διαμόρφωση μιας χειροπιαστής ύλης, αλλά στο χειρισμό ενός οπτικού-ηλεκτρονικού σήματος που δημιουργεί, επεξεργάζεται και αναπαράγει άυλες εικόνες (οι οποίες, χωρίς μια συγκεκριμένη μηχανική υποστήριξη –προβολή, μόνιτορ- απλά δεν υπάρχουν). Επιπλέον, οι εικόνες αυτές είναι κινούμενες και με χρονική διάρκεια (κάτι που φέρνει τη βιντεοτέχνη πιο κοντά στον κινηματογράφο). Τα στοιχεία αυτά κάνουν τη βιντεοτέχνη να διαχωρίζεται τεχνικά, αλλά και αισθητικά, από τις υπόλοιπες μορφές τέχνης και να ακολουθεί τους δικούς της κανόνες, τόσο στη σύλληψη και στη διαδικασία παραγωγής (από την πλευρά του καλλιτέχνη), όσο και στην παρακολούθηση και την αισθητική απόλαυση των έργων βίντεο (από την πλευρά του θεατή).

Οι εκφραστικές δυνατότητες και η ιδιαιτερότητα του μέσου προσέλκυσαν πολλούς καλλιτέχνες, που πειραματίστηκαν με το βίντεο σε διάφορες μορφές, διαμορφώνοντας μια σειρά από διαφορετικές  εκδοχές χρήσης του μέσου:

-Την καταγραφή καλλιτεχνικών δράσεων και happenings που προβάλλονταν στη συνέχεια σε γκαλερί ή και στην τηλεόραση. Σε αυτή την κατηγορία ανήκουν οι  καταγεγραμμένες performance της Joan Jonas, του Bruce Nauman, του Dan Graham κ.α., αλλά και οι ανατρεπτικές δημόσιες δράσεις της Ant Farm Collective, που κριτικάρουν τη σχέση της μαζικής κουλτούρας με τα ΜΜΕ και ειδικά την τηλεόραση. Σε μια από αυτές (Media Burn, 1974-5) ένα αυτοκίνητο, στο οποίο επιβαίνουν 2 μέλη της ομάδας, συγκρούεται με έναν «τοίχο» από τηλεοράσεις, ενώ ένας σωσίας του J.F. Kennedy ρωτάει το κοινό: «Ποιος μπορεί να αρνηθεί ότι είμαστε ένα έθνος εθισμένο στην τηλεόραση και τη διαρκή ροή των media;». Η μονταρισμένη εκδοχή (30΄ βίντεο) προβλήθηκε από την τηλεόραση λίγα χρόνια μετά, το 1980.

  Ant Farm, Media Burn (1974-5)

-Το σχεδιασμό και τη σκηνοθεσία πειραματικών εικαστικών ταινιών (φίλμ ή βίντεο ή μικτές τεχνικές) με αφηγηματική ή αφηρημένη δομή. Πολλοί καλλιτέχνες δημιούργησαν πειραματικές ταινίες για μονές προβολές ή μόνιτορ, ανάμεσα τους ο  Andy Warhol, o Robert Wilson (γνωστός και από τις συνεργασίες του με τον Philip Glass σε παραστάσεις και μουσικά υπερθεάματα), ο Bill Viola, oι Steina και Woody Vasulka, ο Robert Cahen, ο Matthew Barney, ο κινηματογραφικός σκηνοθέτης Jean Lyc Goddard  κ.α. Πολλές από αυτές τις ταινίες απομυθοποιούν πλήρως την κινηματογραφική αφήγηση καταργώντας πλήρως ή αλλοιώνοντας την έννοια της δράσης, δίνοντας στο θεατή μια διαφορετική εμπειρία του χρόνου (εναλλαγές αργών και γρήγορων πλάνων, προθύστερα κλπ). Συχνά βέβαια η κατάργηση της δράσης έφτασε σε υπερβολές, όπως στο Sleep (1963) του Andy Warhol, όπου μια ακίνητη κάμερα καταγράφει έναν άνδρα που κοιμάται επί 6 ώρες ή το Zen for Film (1964) του Nam June Paik, που δεν προβάλλει παρά λευκό, άγραφο φιλμ! Στον αντίποδα, αφηγηματικά έργα με σχεδόν κινηματογραφική δομή, όπως της Mako Idemitsu, που έφτιαξε, στις αρχές της δεκαετίας του 80, μια σειρά εικαστικών ταινιών με πρωταγωνιστή τονHideo, έναν βασανισμένο ήρωα που παρακολουθείται συνεχώς από τη μητέρα του μέσα από τηλεοπτικά μόνιτορ όπου κι αν βρεθεί (17 χρόνια περίπου πριν το Truman Show).

  Nam June Paik, Zen for Film (1964)

  Mako Idemitsu, HIDEO, Its Me,  Mama! (1983)

-Πολλαπλές προβολές και βιντεο-εγκαταστάσεις με πολλαπλά μόνιτορ χρησιμοποιήθηκαν επίσης με διάφορους τρόπους από πολλούς καλλιτέχνες. Ο «μάγος» της βιντεο-εγκατάστασης θεωρείται  ο Bill Viola, ο οποίος ασχολήθηκε αποκλειστικά με το βίντεο και δημιούργησε μοναδικές εγκαταστάσεις χρησιμοποιώντας κάθε φορά την πιο εξελιγμένη τεχνολογία σε συνδυασμό με μια ιδιαίτερα υψηλή αισθητική ποιότητα, τόσο στην εικόνα, όσο και στον ήχο.

  Bill Viola, Stations (1994)

-Βιντεο-γλυπτική και περιβάλλοντα, που ενσωματώνουν τηλεοράσεις και προβολές σε ειδικά διαμορφωμένους χώρους, σε συνδυασμό με πλαστικές εικόνες, αντικείμενα, γλυπτά κλπ. Αντιπροσωπευτικά έργα αυτής της κατηγορίας οι γλυπτικές κατασκευές του Nam June Paik με ενσωματωμένες τηλεοράσεις και τα «γλυπτικά» περιβάλλοντα του Tony Ousler με «ομιλούντα» κεφάλια και ανθρωποειδείς «κατασκευές» σε περίεργους χώρους και αναπάντεχες καταστάσεις, που αντιμετωπίζουν με ιδιόμορφο χιούμορ τη σχιζοφρένεια της ανθρώπινης ζωής.

  Tony Ousler, Mansheshe (1997)

-Τις παραγωγές ή επανεπεξεργασίες εικόνων που προέρχονται από άλλα εκφραστικά ιδιώματα (θέατρο, χορός κλπ). Παράδειγμα οι χορογραφίες του Merce Cunningham (στενού συνεργάτη του Fluxus καλλιτέχνη John Cage) που βιντεοσκοπήθηκαν και επεξεργάστηκαν ειδικά για βιντεο-προβολές, οι βιντεοσκοπημένες (και επανεπεξεργασμένες) παραστάσεις του Wilson κλπ.

-Σαν ειδική εκδοχή βιντεοτέχνης μπορούμε, τέλος, να θεωρήσουμε τα computer video και το animation (2D και 3D) λόγω της ιδιαίτερης τεχνικής τους. Πολλοί εικαστικοί καλλιτέχνες ασχολήθηκαν σχεδόν αποκλειστικά με αυτή την ιδιαίτερη μορφή βιντεοτέχνης, όπως ο William Kentridge (κινούμενο σχέδιο με καθαρά ζωγραφική αισθητική) και ο Pierre Huydge (3D animation).

  Pierre Huydge, Two Minutes Out of Time (2000)

*Η Γιούλα  Παπαδοπούλου είναι εικαστικός και επιμελήτρια του Festival Μηδέν.

Το κείμενο αυτό δημοσιεύτηκε στην πολιτιστική εφημερίδα «Στην Μπρίζα», περιφερειακή έκδοση Πελοποννήσου, τεύχος 57, 5/7/06

Πηγή: http://www.festivalmiden.gr/textslinks/Gioula_Papadopoulou-Ti_einai_videotechni_2006.htm